Z alternatywnymi rzeczywistościami jest zawsze ten problem, że czasami trudno jest nam zawiesić niewiarę i przyjąć do wiadomości zaproponowaną przez autora ścieżkę parahistoryczną: ciąg przyczynowo-skutkowy prowadzący od założonego arbitralnie punktu rozdzielenia rzeczywistości, do świata przedstawionego danego utworu. Zwykle pisarze wybierają coś spektakularnego, odmieniają losy świata poprzez zmianę wyniku jakiejś bitwy, śmierć wpływowej w danym okresie postaci, itd., itp. Najpiękniej przedstawił to Jacek Dukaj w Ziemi Chrystusa, u którego takim wydarzeniem mogło być to, iż Stasiek zapomniał kluczy do domu i musiał się wrócić, a zainicjowany przez taką błahostkę łańcuszek, zgodnie z efektem motyla, prowadził do przegranej Stanów Zjednoczonych w Trzeciej Wojnie Światowej.

I o ile wybór punktu rozdzielenia w Innych okrętach Romualda Pawlaka wygląda na pierwszy rzut oka dość standardowo: jest to mianowicie bitwa o Saran; to nawet po pobieżnym przekartkowaniu książki do historii ukazuje się cała przewrotność pomysłu autora - a mianowicie to, że jego wersja jest o niebo bardziej prawdopodobna od tego, co zdarzyło się w naszej rzeczywistości. Nie ma doprawdy żadnych rozsądnych powodów, by wyprawa Pizarra mogła się udać... bo któż staje w sto koni naprzeciw wielotysięcznej armii?!, pyta retorycznie jeden z weteranów tej kampanii, Vasco Nuñez de Ribeira. W Innych Okrętach głupota, (czyli u nas: brawura) Pizarra zostaje zgodnie z wszelką logiką przykładnie ukarana. Podbój inkaskiego imperium kończy się porażką, co więcej Tawantinsuyu wychodzi z wojny wzmocnione politycznie. Podpisano traktaty, rozpoczął się handel, bo chciwość okazuje się silniejsza od wrogości. Takie status quo jednak nie ma szans się utrzymać: dwadzieścia lat później chrześcijański świat z błogosławieństwem Ojca Świętego przygotowuje kolejną wojenną ekspedycję...

No i właśnie w tym przełomowym momencie rozpoczyna się akcja powieści Pawlaka, opowiadającej o miłości dwojga należących do walczących ze sobą narodów ludzi - Hiszpana
Pedro de Manjarresa i inkaskiej piękności Asarpay. Ale nie tylko wojna komplikuje ich życie: de Manjarres będzie musiał poradzić sobie także z własnymi, wybiegającymi daleko w przyszłość wspomnieniami, które są efektem spożycia inkaskiego serum prawdy. Jego wizje tworzą dodatkowy, choć może mniej realny, poziom rzeczywistości powieści.

Jeśli świat Innych okrętów jest bardziej prawdopodobny od naszego, to na pewno nie jest lepszy. Pawlak nie wybiela żadnej ze stron, oszczędzając nam zarówno mitu szlachetnego dzikusa, jak i niosących Jedynie Słuszną Wiarę konkwistadorów. Efektem jest to, że naprawdę nie ma, komu kibicować, poza głównymi bohaterami oczywiście. Jedynym jednoznacznie pozytywnym (i jednocześnie wysoko usytuowanym w hierarchii) bohaterem jest dominikanin San Lucar, który jest zresztą jedną z niewielu prawdziwych postaci historycznych w powieści; reszta zaś to sadystyczne świnie, z Andagoyą na czele. Stąd mało przyjemne opisy bitew, rzezi i masakr - opisywanych zresztą z dużym znawstwem tematu. Na szczęście autor w porę przerzuca nas pomiędzy poszczególnymi wątkami, tak, że książka nie męczy nas nadmiarem batalistyki.

Widać w powieści solidną i ciężką pracę Pawlaka nad maksymalnym uprawdopodobnieniem jego wersji historii. Dodatkowym smaczkiem są wspomniane już wyżej wizje de Manjarresa - proroka wbrew swojej woli. Ten pomysł w książce pełni jeszcze jedną ważną funkcję: udało się mianowicie, dzięki niemu w powieści pokazać konsekwencje takich a nie innych wydarzeń, wybiegające na setki lat w przód. Dzieją się w tej niby-przyszłości rzeczy arcyciekawe, jak chociażby inwazja Hiszpanii na Wyspy Brytyjskie i szkoda trochę, że autor nie rozwinął tego wątku..., z drugiej strony, jeszcze wszystko przed nim.

Na Inne okręty czekaliśmy bardzo długo i cieszy, że wyznaczyły one od razu tak wysoki poziom. Miejmy nadzieję, że kolejne książki Pawlaka ten poziom utrzymają.

Redakcja ariakis

Ocena:

Autor: Romuald Pawlak
Tytuł: Inne okręty
Wydawnictwo: Agencja Wydawnicza Runa
Liczba stron: 264
Format: 185 x 125 mm
Oprawa: miękka
Cena okładkowa: 24.50 zł.