Slaider 01

Slider 02

Slider 03

Slider 04

Slider 05

Slider 06

Slider 07

Slider 08
17-07-2004, 12:32 | 11381 x przeczytano | Nysander
Opis karabeli - popularnej szabli polskiej

Karabela należy do najsławniejszych szabel polskich. Mimo swego późnego naturalizowania i jeszcze późniejszego wejścia w powszechne użycie, jest ona dla wielu uosobieniem tego wszystkiego, co jest z polską, szlachecko – sarmacką przeszłością nierozerwalnie związane. W sensie orężnym karabele używane były w XVII i XVIII w. przez jazdę lekką, polskich janczarów, husarię.
Skomplikowana jest proweniencja samej formy tej szabli jak również jej nazwy, które do dnia dzisiejszego nie są jednoznacznie wyjaśnione. Pierwsze polskie dane źródłowe dotyczące nazwy karabeli pochodzą ze schyłku XV w. Konkretnie z akt wojennej wyprawy z województwa kaliskiego i poznańskiego przeciw Turkom i Włochom w latach 1497 – 1498. W aktach tych pośród uzbrojenia i wyposażenia zabieranego na wyprawę wymienia się również karabelę: „Debit in ondum currum ad servandum mensole, coclevia, carrabella y dlatha” oraz dalej: „Pro mensoli, tallairis, coclearis, cum pudlo et carabellaet dlatho”.
Nieco później spotykamy nazwę karabeli w literaturze – charakterystycznym jest wiersz Wacława Potockiego z XVIIw., dosyć często cytowany w wielu opracowaniach:

Pókiśmy miecze, pałasze i kordy
nosili, nie baliśmy się Ordy
a gdy z karabelkami nastały czeczugi,
nie orzą w Ukrainie i w Podolu pługi.

W źródłach XVIII-wiecznych pojęcie karabeli występuje stosunkowo często – wymieniane jest również (obok innych szabel, broni siecznej i obuchowej) w spisie broni jaką winni wykonywać i montować wg Uchwały Rady Miejskiej Krakowa z 15 kwietnia 1777 r. miecznicy.
Jednocześnie jest wiele błędnych przypisań co do samej nazwy. Jedni uważają że nazwa ta pochodzi od irackiego miasta Kerbela (Karabela, Korbela), leżącego 16 mil od Bagdadu. Inną pomyłką jest połączenie przymiotnikowej nazwy szabli z arabskim kręgiem kulturowym i stąd nazwa arabella. Zamykając sprawę nazewnictwa jak i pochodzenia geograficznego karabeli możemy powiedzieć, powołując się na Z. Żygulskiego, który wiąże proweniencję nazwy karabeli, jak i jej formy konstrukcyjnej, z tureckim kręgiem kulturowym. Nazwę wywodzi od miejscowości Karabel położonej niedaleko Smyrny, a formę od wcześniej już występujących form siecznej broni tureckiej.


Budowa karabeli

Karabela lub inaczej szabla polska dzieli się na zdobione i bojowe. Początkowo te pierwsze spełniały funkcję paradną, służąc jako dodatek do stroju i pokazując majętność szlachcica.
Szable polskie dzieliły się na IV grupy:


Grupa I:

W grupie tej mieszczą się karabele pochodzące z okresu od schyłku XVII w. do początków XVIII w.. Charakteryzują się one okładzinami rękojeści o kształtach mniej delikatnych od okładzin karabel tureckich. Okładziny rękojeści karabel polskich tego okresu wykonane były z kości lub z kamieni półszlachetnych (agat, chalcedon, jaspis itp.); jelce oraz okucia pochew wykonano z mosiądzu albo ze złoconego srebra, zdobiąc je wybijanymi i cyzelowanymi motywami roślinnymi i perełkowymi, których to motywy lokalizowano pośrodku jelca (czyli na wąsach) oraz ryfek, na kształt krzyżyka.


Grupa II:

W grupie tej mieszczą się karabele z początku XVIII w., dokładnie z lat około 1715 – 1730. Charakteryzują się one okładzinami rękojeści wykonywanymi z kamieni półszlachetnych takich jak : agat, chalcedon oraz safiryn. Okładziny te inkrustowano złotem, w stylu „regencji”. Składała się ona z załamujących się pod kątem wstęg, subtelnego ornamentu roślinnego, kratek z różyczkami oraz ornamentu rokokowego. Pochodzenie tak ornamentowanych okładzin jest różne, m.in. wytwarzała je radziwiłłowska manufaktura w Nalibokach. Jeśli chodzi o dalsze elementy konstrukcyjne tych karabel w postaci jelców, okuć pochew oraz metalowych elementów rapci, to ornamentowane one były w stylu orientalnym. Na ogół ze złoconego srebra, wybijanego oraz cyzelowanego w delikatne motywy roślinno – kwiatowe. Natomiast głownie były przeważnie importami orientalnymi wykonywanymi ze stali damasceńskiej – pochwy obciągano czarną skórą.


Grupa III:

W grupie tej mieszczą się karabele pochodzące z okresu od II ćwierci XVIII w. do czasu upadku państwowości polskiej. Rękojeści karabel mieszczących się w tej grupie charakteryzują się okładzinami wykonywanymi na ogół z czarnego rogu bydlęcego o gładkiej powierzchni, z karneolu, kości słoniowej, perłowej macicy jak też z bursztynu (wówczas często z herbami posiadaczy). Jelce oraz okładziny rękojeści zdobiono motywami ornamentacyjnymi w stylu Ludwika XV i Ludwika XVI – przy czym szczególnie ulubionym motywem były: klasyczna palmeta, akant, muszla oraz delikatna wić roślinna. Głownie tych karabel wykonane były ze stali damasceńskiej pochodzącej z zachodniej Europy, bądź były oryginalnymi produktami polskimi. Pochwy były robione z drewnianych trzasek obciąganych skóra szagrynową, a ich okucia zdobiono w stylu ornamentacji jelców oraz okładzin rękojeści.


Grupa IV:

W grupie tej mieszczą się karabele ze schyłku XVIII w. oraz z I połowy XIX w. W zakresie form ornamentacyjnych karabele z tej grupy charakteryzują się nawrotem form orientalnych, lecz już stylizowanych. Oprawy rękojeści wysadzano koralami, perłami, turkusami a także imitacjami drogich kamieni. Jelce przy tych oprawach mają niekiedy wąsy w stylu perskim opuszczone w dół, co związane jest z nawrotem do orientalnego stylu ornamentacji tych szabel. Głownie są zarówno importowane (czasami stare, oryginalne tureckie), jak też rodzime polskie. Natomiast pochwy wykonywane są z drewnianych trzasek obciąganych jaszczurem , aksamitem itp.


Sentencje

Karabele także zawierały ornamenty typu symbolicznego. W ich skład wchodziły herby, daty, napisy, typu własnościowego oraz różne sentencje odwołujące się do imienia panny Marii i do Boga: "Mater Dei protectrix Poloniae sub Tuum praesidium confugio" – "Matko Boża opiekunko Polski uciekam się pod Twoją obronę", "Gdy mnie jakaś ściśnie trwoga, ratuj mnie Matko Boga", "Soli Deo Gloria" – "Bogu Jedynemu chwała", "Deus Spes Mea" – "Bóg nadzieją moją". Bardzo popularne, również były sentencje patriotyczne bądź o charakterze ogólnym, bądź określające sobie przynależność polityczną posiadacza szabli.
W grupie pierwszej popularne były; "Pro gloria et partia" – "Dla sławy i ojczyzny", "Dulce et decorum est pro patria mori" – "Słodko i zaszczytnie jest umierać za ojczyznę", "Vincere aut mori" – "Zwyciężyć lub umrzeć".
W grupie drugich popularne były w dobie Sejmu Wielkiego oraz Konstytucji 3 Maja takie sentencje jak: "Król z narodem, naród z Królem", "Vivat Konstytucja". Popularne były również sentencje moralizujące takie jak: "Arma ferunt pacem" – "Broń niesie pokój", "Nie włócz mnie bez honoru, nie dotykaj bez racji"; Jak też o charakterze refleksyjno wspomnieniowym typu: "Za Jana III króla potężnego w Staszowiem zrobiona na harc z Tatarami, tum we krwi okrzczona pod Wiednia murami roku pańskiego 1682" (błąd autora napisu), "W Bogu wiara, ufność w szabli, a pohańca wezmą diabli", "Dextra Joannis vicit Viennam" – "Prawica Jana zwyciężyła pod Wiedniem". Obok tego typu poważnych sentencji występowały również proste w formie i lekkie w treści typu: "Bez Boga ani do proga, bez karabeli ani z pościeli", "Krzyż na czoło, kord na wroga, tnij, a śmiało w imię Boga, z tymi słowy masz tę szablę, gdy nią rąbiesz, to już diable", "Polak radzi Polakowi, ojciec w darze śle synowi”.

Mam nadzieję że artykuł ten przybliży Panom Braciom grającym w Dzikie Pola, w jaki sposób jest zbudowana szabla; jak i jaką ważną rolę odgrywała ona w życiu szlachcica.


Bibliografia:
Włodzimierz Kwaśniewicz „Szabla Polska od XV do końca XVII w.”
Wojciech Zabłocki „ Cięcia prawdziwą szablą”

redakcja: Inkwizytor


Informacje
 
 

Oceń artykuł
Ten artykuł jak dotąd oceniło 3 Sarmatów, średnia ocena: 4.
 
Skomentuj
Nie posiadzasz uprawnień by dodawać komentarze.